Süspansiyondan Tak Tak Sesi Neden Gelir?

Sesin ilk sebebi genelde z-rot (viraj demiri rotu) kırığıdır

Süspansiyondan gelen tak tak sesinin en yaygın kaynağı z-rot dediğimiz, viraj demirini salıncağa bağlayan ince parçadır. Bu parçanın uçlarındaki mafsallar zamanla boşluk yapar. Bozuk yolda, kasisin üzerinden geçerken ya da tümseğe girip çıkarken tekerlek tarafından metalik bir "tak" sesi duyarsınız.

Z-rot arızasının tipik özelliği şudur: ses sadece küçük darbelerde çıkar, düz yolda kaybolur. Direksiyonu sağa sola çevirirken de duyulabilir. Genelde iki taraftan biri önce bozulur, o yüzden ses tek tekerlekten gelir gibi hissedilir.

Kendi başınıza şunu deneyebilirsiniz:

• Aracınız düz zeminde ve motor kapalıyken tamponun ön köşesine bastırıp bırakın.
• Salıncağın altına elinizi koyup aracı hafifçe sallayın; boşluk varsa parmaklarınıza vurma hissi gelir.
• Aracın altına girmeye çalışmayın; bunun için lift gerekir.

Z-rot ucuz bir parçadır ama değişimi lift ister. Kendi başınıza sökmeye kalkışmayın, çünkü sıkma anları ve parçanın oturuş açısı yanlış olursa yeni parça da kısa sürede bozulur.

Rot başı ve rot mili boşluğu daha ağır bir sestir

Rot başında boşluk oluştuğunda ses daha tok ve daha derinden gelir. Z-rot "tak" der, rot başı "tok" der. Fark buradadır.

Rot başı sorununun tipik belirtileri:

• Direksiyonda oynama hissi.
• Aracın yolda kendi kendine bir tarafa çekmesi.
• Lastiğin iç veya dış tarafının tek yönlü aşınması.
• Sert frende burnun sağa sola sapması.

Rot başı bozuk bir araçla uzun yola çıkmayın. Kopma ihtimali düşüktür ama sıfır değildir. Direksiyon bağlantısı olan bir parçadan söz ediyoruz; koptuğunda tekerlek yönetimi kaybolur. Bu belirtileri hissediyorsanız trafiğe çıkmadan önce mutlaka ön düzen kontrolü yaptırın.

Rot mili boşluğu ise farklıdır. Direksiyonu hafifçe sağa sola oynattığınızda tekerlek dönmüyorsa ama içeride bir boşluk sesi geliyorsa mil ucundaki mafsal bitmiş olabilir. Bu da servis işidir.

Salıncak burcu ve rotil, süspansiyonun sessiz katilidir

Salıncak, tekerleği araca bağlayan büyük demir parçadır. İki ucunda kauçuk burçlar, bir ucunda da rotil dediğimiz küresel mafsal bulunur. Bu parçalar zamanla dağılır.

Burç yırtıldığında ses yavaş gelişir. Önce sadece soğuk çalıştırmada, ilk hareket ederken "kıt" gibi bir ses duyarsınız. Sonra bu ses her frende ve her kalkışta gelmeye başlar. Fark etmesi zordur, çünkü sürücü sese alışır.

Rotil boşluğu daha tehlikelidir. Rotil kopan araçta tekerlek yatar ve araç yola oturur. Belirtileri:

• Yavaş viraj alırken alt taraftan gıcırtı.
• Bozuk yolda "tak" değil, sürekli bir "tıkırtı".
• Direksiyonu sonuna kadar kırdığınızda alt taraftan gelen çatırtı.

Bu üç parçanın (burç, rotil, salıncağın kendisi) muayenesi göz kontrolüyle yapılmaz. Lift üzerinde levye ile boşluk aranır. Kendi başınıza kontrol edemezsiniz.

Amortisör takozu ve helezon yayı da ses yapar

Amortisörün üst kısmında bir takoz vardır. Bu takoz aracın ağırlığını kaportaya aktarır ve direksiyonla birlikte döner. İçindeki rulman ya da kauçuk parça bittiğinde direksiyonu çevirirken "tak tak tak" diye bir ses duyarsınız. Bu sesin ayırt edici özelliği, sadece direksiyon dönerken çıkması ve tekerlek yönü değiştikçe tekrar etmesidir.

Helezon yay kırılması da benzer bir ses üretir. Yayın alt kısmından küçük bir parça kopar ve yay her sıkıştığında metal metale değer. Aracı kaldırıp yaya bakılması gerekir; kırık genelde alt sarımdadır.

Amortisörün kendisi bittiğinde de ses gelir ama bu ses "tak tak" değil, daha çok "gum gum" ya da "kof kof" şeklindedir. Aracın arka veya ön kısmı yaylanmayı kesmez, bir kasisten sonra üç dört kez zıplamaya devam eder. Bu belirtiyi görüyorsanız amortisör tükenmiş demektir.

Fren sistemi ve aks tarafından gelen sesle karıştırmayın

Süspansiyon zannettiğiniz sesin bir kısmı aslında frenden gelir. Balatanın arkasındaki yaprak yay kırıldığında balata yuvasında oynar ve her frende "tık" der. ABS sensörü kablosu jantın içinde salınıyorsa da benzer bir ses çıkar.

Aks tarafındaki aks körüğü yırtıldığında içeri kir kaçar ve mafsal kuru çalışır. Bu durumda viraj alırken "tak tak tak tak" diye hızlı bir seri ses duyarsınız. Süspansiyon sesinden farkı, sadece direksiyon kırıkken ve gaz verildiğinde çıkmasıdır.

Ayırt etmek için basit bir yöntem: sesin ne zaman çıktığını not edin.

• Sadece kasiste mi çıkıyor? → süspansiyon.
• Sadece frende mi çıkıyor? → fren sistemi.
• Sadece direksiyon kırıkken kalkışta mı çıkıyor? → aks.
• Sadece direksiyonu çevirirken mi çıkıyor? → amortisör üst takozu.

Bu ayrımı yaptıktan sonra servise gitmek işi kolaylaştırır. Ustaya "sesin ne zaman çıktığını" söylemeniz, tek başına parçanın adını söylemekten daha değerlidir.

Kendi kontrolünüz nereye kadar, servis nereden başlar

Süspansiyon sesinin kaynağını dışarıdan anlamak sınırlıdır. Yapabilecekleriniz:

• Sesi ilk hangi koşulda duyduğunuzu not edin (yağmurdan sonra, soğukta, dolu bagajla).
• Sesin hangi tekerlekten geldiğine kulak verin; birine yakın oturan kişi daha iyi ayırt eder.
• Lastik basıncını kontrol edin. Basıncı aracınızın kullanım kılavuzundaki değere göre ayarlayın; şoför kapısının iç kısmındaki etikette de yazar.
• Jant civatalarının sıkı olduğundan emin olun. Gevşek civata da tak sesi yapar.

Yapmamanız gerekenler:

• Aracı kriko ile kaldırıp altına girmeyin.
• Rot ve balans ayarını kendi başınıza yapmaya çalışmayın.
• Süspansiyon civatalarını "sıkarsam düzelir" diyerek sıkıştırmayın; her civatanın kendi tork değeri vardır ve bu değer araca göre farklıdır.

Şu durumların herhangi biri varsa servise gitmeyi ertelemeyin:

• Ses her gün artıyor.
• Direksiyonda titreme veya oynama var.
• Araç bir tarafa çekiyor.
• Frende burun sapıyor.
• Lastik tek taraflı aşınıyor.

Süspansiyon parçaları birbirine bağlıdır. Bir tanesi bozulunca yükü diğerlerine biner ve kısa sürede onları da bitirir. Yani z-rot değişimini üç ay ertelediğinizde salıncak burcunu da değiştirmek zorunda kalabilirsiniz. Ses küçükken müdahale etmek hem daha ucuzdur hem daha güvenlidir.

Sesin yerini kesin bulmak için ön düzen kontrolü şart. Bu kontrol lift üzerinde, levye ile boşluk arayarak yapılır ve deneyimli göz ister.